27 May Dageraad. Geschiedenis in ochtendlicht
Iedere ochtend wandelde ik over de dijk en keek naar de hemel boven de ruggen van de koeien die graasden in nevelen. Tussen de elektriciteitsmasten en bij het geluid van het razen van de A4 zag ik de zon opkomen. Een ochtendfenomeen waar ik van hield waren de molshopen - de verse monumenten die je doen beseffen hoe de nacht (en het verleden) vol leven is
Iedere ochtend wandelde ik over de dijk en keek naar de hemel boven de ruggen van de koeien die graasden in nevelen. Tussen de elektriciteitsmasten en bij het geluid van het razen van de A4 zag ik de zon opkomen. Een ochtendfenomeen waar ik van hield waren de molshopen - de verse monumenten die je doen beseffen hoe de nacht (en het verleden) vol leven is
het leven, de wereld, wijzelf. Bij het geluid van hanenkraaien en wekkerradio’s overdenken we het ritme, de belofte en het verlies van de tijd. Historicus en schrijver Guido van Hengel buigt zich in Dageraad over de metafoor van het morgenrood in de geschiedenis, en het verlangen naar een nieuw begin. Hij laat zich daarbij gidsen door uiteenlopende figuren zoals de schrijver Bruno Schulz, de filosoof Hannah Arendt, en de goddelijke Khepri – een mestkever die de rijzende zon verbeeldt. Deze geschiedenis in ochtendlicht voert langs Mesopotamische dromenduiders en Arabische astronomen, Russische schrijvers en Duitse SS-soldaten, makrelen en merels, Bulgaarse communisten en Britse magiërs, doemdenkers en heel veel beginners. Dageraad biedt verhalen, mysteriën, nachtmerries, marsen, oorlogen, zuiveringen en gezangen. Een rijk, erudiet en raadselachtig boek voor iedereen die wel eens wakker ligt van deze vreemde, nieuwe wereld.
In de media:
Podcast van Nooit meer slapen (VPRO Radio) over het nieuwe boek.
Ik was ook te gast bij Spraakmakers (Radio 1).
Kijk je na lezing van dit boek werkelijk anders tegen het ochtendgloren aan, zoals Van Hengel zou wensen? Zonder twijfel maakt hij je nieuwsgierig naar dit onbestemde moment van de dag, waarop de meeste mensen nog op één oor liggen. […] Overtuigend bekritiseert Van Hengel ook de modern-westerse obsessie met het nieuwe begin, dat gewoonlijk gepaard gaat met een fikse dosis geweld en dood. En hoe fraai is af en toe zijn beeldspraak!
Van Hengel heeft overduidelijk plezier in zijn vak en sleept de lezer mee op zijn verkenningstochten door de cultuur. Wie de actuele waarde van de studie van de cultuurgeschiedenis hoog schat, zal smullen van dit boek.
Misschien is die brede uitwaaiering in dit boek dus geen zwakte, maar juist de kracht. Want het duister en de nacht, het geweld en de angst horen wel degelijk ook thuis in het verhaal van de dageraad.
In de oudheid werden goden en fabelwezens ontwikkeld, in onze tijd van mateloze straatverlichting haalt de gemiddelde mens zijn schouders op over de ecologische schade. Insectensterfte, leeggeviste zeeën: nou en? De schrijver stipt zijn zorgen hierover aan, zij het zonder megafoon. De persoonlijke anekdote wordt niet geschuwd in deze essaybundel, integendeel, het legt de basis voor een erudiete, maar nergens pedante vertelling. Een ochtendmens worden, zo doe je dat!
Zo neemt Van Hengel ons mee, in tientallen verhalen over dageraad en beginnen, nachtwandelingen en Stunde Null, avonddenkers en ochtendmensen, het is onmogelijk om samen te vatten, maar dat geeft niet, want daardoor maak ik met dit boek steeds weer een nieuw begin.
Het licht van de ochtend speelt een centrale rol in veel van de religies op aarde. Maar bij de dageraad kan je ook denken aan verlichte filosofen en kunstenaars. Aan de uitvinding van het elektrische licht, waardoor de nacht steeds verder wordt teruggedrongen. Of aan de start van een nieuw politiek bewind – iets dat, zo blijkt, vaak gepaard gaat met geweld want om een nieuwe wereldorde te starten moet eerst het oude worden vernietigd. Niet ieder stuk kon me evenzeer bekoren, daarvoor zijn ze te uiteenlopend. Maar er zaten pareltjes bij die ik niet had willen missen en naast denker en historicus blijkt Van Hengel een begenadigd schrijver.
Het was niet altijd gemakkelijk om mijn gedachten bij die van de auteur te houden. Het is geen boek dat je in één ruk uitleest, integendeel, je zal af en toe moeten hérlezen.